Geschiedenis Middeleeuwen (430-1100)

De volksverhuizing

Tussen 400 en 600 verloor het Romeinse Rijk zijn westelijke gebieden. Germaanse stammen waren er altijd al bij de grensstreken. Door de opdringing van een Aziatisch ruitervolk, de Hunnen, kwam er een volksverhuizing op gang: de Germanen staken massaal de grenzen over. De Romeinen waren hier niet tegen bestand. De Germaanse stammen waren overwegend ariaans. West-Gothen uit de Donaumonding vestigden zich in Spanje, de Vandalen uit Midden-Duitsland in Noord-Afrika, de Bourgondiers uit Noord-Duitsland in Zuid-Gallië en de Oost-Goten uit de kustlanden van de Zwarte Zee in Italië. De eenheid van het rijk was verbroken, handelscontacten verdwenen. De resten van de Romeinse cultuur waren in handen van de kerk. De kerkelijke organisatie hield stand. De bisschop van Rome werd als de hoogste gezagsdrager gezien. De synode van Sardica (343) had vastgesteld dat de bisschop van Rome de laatste beslissing mocht nemen over kwesties elders in het oude rijk. De algemene bisschopstitel ‘vader’ (papa), werd bij nu bij uitstek op die van Rome gevoerd: hij werd ‘paus’. Geheel Noord-Afrika werd ondergelopen door de mohammedanen. De Arabische profeet Mohammed (570-632) was de stichter van deze nieuwe godsdienst.

 Omvang van het Hunnenrijk, ca. 450 n.Chr.

  "Dogmatische Sarcofaag ', 350 AD, de vroegst bekende afbeelding van de Drie-eenheid. Vaticaanse Musea , Rome, Italië.

De strijd om de drie-eenheid: homo-ousios

Er is geen vooruitgang in de theologie, wel beweging, verandering, verduidelijking en wijziging. Door het wegvallen van de vervolging werd een onbelemmerde discussie mogelijk. Een presbyter uit Alexandrië, Arius, kreeg in 318 een conflict met de bisschop om zijn uitspraken over Christus. Hij beleed dat er maar één God is, en dat Christus daarom een schepsel was. De Zoon was de eerste en hoogste schepsel. Als leraar en voorbeeld was Hij op aarde gekomen, en Hij had goddelijke eer gekregen als beloning voor Zijn vrijwillige gehoorzaamheid in dit aardse bestaan. Alexander, zijn bisschop, zag hierin een opheffen van het Evangelie. In 325 kwam een concilie bijeen in Nicea, omdat de keizer de vechtende partijen bij elkaar wilde brengen. Arius werd hier weliswaar afgewezen, maar de formulering was zo, dat bijna elk er het zijne van kon denken. Ze stemden ermee in, dat de Zoon ‘van hetzelfde wezen’ is met de Vader (homo-ousios). De keizer wilde hiermee alleen duidelijk maken dat de Zoon verwant is met de Vader. Deze uitleg zou voor Arius aanvaardbaar zijn geweest.

De Huiskapel van Ananias is het huis van Ananias uit Damascus, één van de eerste christenen. Het huis staat in de christelijke wijk van de Syrische hoofdstad Damascus. Volgens de overlevering is dit het huis waar Ananias Saulus doopte tot Paulus.

Het begrip ‘kerk’

Het woord ‘kerk’ komt van het Griekse ekklèsia, de bijeengeroepen groep. In de tijd van de apostelelen doelde het vooral op een plaatselijke gemeenschap. Spoedig verruimde de betekenis. In 381 spreekt de geloofsbelijdenis over de ‘ene, heilige, katholieke en apostolische kerk’. Paulus omschreef de kerk als ‘het lichaam van Christus’. Ons woord ‘kerk’ is pas laat opgekomen, als afleiding van oikia kyriakè, huis des Heeren. Het Griekse kyriakos betekent: wat van de Heere is.

Het Romeinse Rijk

De apostelen waren inwoners van het Romeinse Rijk, wat veel voordelen gaf voor de verspreiding van het Evangelie. De intellectuelen gaven hoog op van de pax romana. De beste waarborg voor eenheid was de keizerverering. De bovenlaag zocht naar nieuwe maatstaven voor hun handelen: filosofische scholen brachten sluitende stelsels. Paulus spreekt van de ‘volheid des tijds’, waarin Christus is gekomen. We concluderen dat het inderdaad zo was dat de eenheid van taal, de infrastructuur, de rust en de strakke maatschappelijke orde ertoe hebben bijgedragen dat het Evangelie snel verspreid kon worden. De eerste evangeliepredikers waren Joden. Achter Paulus’ zendingswerk zat geen plan, maar toch wist hij een groot gebied te bereiken. Het merendeel van de Joden leefde toen buiten Palestina in de diaspora. Vooral in handelssteden en garnizoensplaatsen waren ze te vinden. In Alexandrië maakten ze een derde van de bevolking uit en ook in Rome waren er velen. Philo gebruikte de filosofie als brug tussen Jodendom en hellenisme, door middel van de allegorese.

Christenen en Joden uit elkaar

De eerste gemeente kreeg duidelijk vorm op de pinksterdag, toen de Heilige Geest werd uitgestort. Het was oorspronkelijk een soort sekte binnen het Jodendom. Men had alles gemeenschappelijk: een vrijwillig communisme. Ze werden in Antiochië voor het eerst christianoi genoemd, aanhangers van de Gezalfde. Jeruzalem was de moedergemeente, maar de bekering van de Joden aldaar bleef uit. Bij de Joodse opstand verlieten de Joodse christenen Jeruzalem en trokken naar het overjordaanse, naar Pella. In de periode van 70 tot 140 maakte de kerk grote veranderingen door. Jeruzalem was verwoest, de groei van de kerk kwam nu uitsluitend door toetreding van de heidenen. Aanvankelijk hadden Jezus’ eigen leerlingen, de apostelen, het grootste gezag. Men kwam op zondag bijeen, eerst in de avonduren, later ’s morgens. De gemeenschappelijke maaltijd stond centraal. Al vroeg zag men Christus’ aanwezigheid in brood en wijn heel realistisch, zoals de mysteriereligies ook deden. Ze gingen het avondmaal beschouwen als een voortzetting van de dankoffers uit de tempeldienst. Het Evangelie gold als nieuwe wet. Men gaf veel aandacht aan menselijke liefdadigheidsdaden. Er werd veel moralisme gepreekt. Men lette haast alleen op het levensgedrag.

Het was ook een machtstrijd

Tegelijk met het theologisch debat was er ook een strijd om de macht van de patriarchen. Eusebius, leider van de origenisten, die bevriend bleef met Arius, bracht het tot bisschop van Constantinopel. Hij zag in de bisschop van Alexandrië een mededinger, en de tegenstelling verscherpte toen in 328 Alexander in deze plaats werd opgevolgd door Athanasius. Deze bestreed de eenheid van Vader en Zoon. Hij had niet veel op met de term homo-ousios. Eusebius wist Constantijn zover te krijgen dat Athanasius als onrustzaaier werd verbannen naar Trier. In totaal moest hij vijf maal in ballingschap gaan, want Constantijns opvolgers kozen allen Eusebius’ koers.

Één lettertje verschil: homoi-ousios

Tijdens de alleenheerschappij van Constantinus (353-361) kwamen de hoftheologen met het voorstel, te belijden dat de Zoon ‘gelijkend’ is op de Vader: homoios. Het was een bedachte term, net zoals die van de nieuw-arianen, die de omschrijving an-homoios (niet gelijkend op) prefereerden. Toen pas ontdekte Athanasius de waarde van de formulering van Nicea, maar dan wel strikt opgevat: de Zoon is één van wezen met de Vader, hun wezen is identiek. De bedoeling van Athanasius werd door sommige origenisten wel begrepen. Ook zij wilden het niet voorstellen alsof de Zoon geheel van de Vader gescheiden was en aan Hem ondergeschikt. Zij opperden de formulering homoi-ousios: ‘van gelijk wezen’. Elk is volkomen zelfstandig, maar ze zijn overeenkomstig van wezen. Het woord telde maar één letter verschil. Athanasius dacht vanuit de eenheid, terwijl de ‘nieuw-niceners’ vanuit de drieheid dachten.